Talentenloze Kersttoespraak

"Met onze kostbare planeet wordt zorgeloos omgesprongen en wat zij ons geeft wordt slecht verdeeld". Deze zin uit Hare Majesteits kersttoespraak vat de teneur van de 2011-oratie uitstekend samen: productie is een natuurlijk gegeven en iedereen heeft recht op evenveel.

Wie Ayn Rands ‘Atlas shrugged’ heeft gelezen herinnert zich misschien de theatrale uitspraak nog wel: "production is not a private choice it’s a public duty", of anders deze: "it’s for the good of the people. The people need it. Need comes first so we don’t have to consider anything else". Deze ideeën komen voor rekening van de maatschappelijk geëngageerde elite uit het boek, politici en intellectuelen die korte metten willen maken met de onrechtvaardige verdeling van ‘wat de aarde ons geeft’ en die - en passant - het land economisch om zeep helpen.

Ik vermoed dat de Koningin deze lofzang op de vrije markt niet in de boekenkast heeft staan want anders had ze zeker gezien dat veel van haar uitspraken lijken te zijn opgetekend uit de monden van de ‘looters’, de plunderaars, zoals de gelijkheidsdenkers in dit boek consequent genoemd worden. "Armoede en ongelijkheid tasten de leefbaarheid aan en bedreigen maatschappelijke saamhorigheid". "Geldzucht en zich verrijken vervormen het doel van de economie". Het zijn koninklijke statements die door ‘the Unification Board’ met luid applaus zouden zijn ontvangen.

Vanuit onze Joods-christelijke en humanistische tradities hebben wij geleerd te denken aan de ander; een armenpenning is voor ons nooit een religieuze plicht geweest maar een morele, en aan die morele plicht hebben wij de afgelopen decennia – getuige de omvang van ons zorgstelsel en de hulpindustrie – in ruime mate voldaan. Maar met de institutionalisering van beide is tegelijk een oneigenlijke premisse het maatschappelijk debat binnengeslopen namelijk, dat welvaart een universeel mensenrecht zou zijn. Dat is ze in geen geval.

Niemand heeft récht op welvaart. En zeker niet als die door anderen bekostigd moet worden. Een ieder heeft het recht zich ‘in pursuit of happiness’ welvaart te verwerven en niemand mag hierbij op grond van huidskleur, afkomst of geaardheid gehinderd worden, maar dat is iets wezenlijk anders dan "allen moeten kunnen meedelen in welvaart" zoals Hare Majesteit beweert. Gedeelde welvaart is een morele gift van de gever en geen moreel recht van de ontvanger, ongeacht de wet.

Om niets komt niets, zelfs niet uit de aarde. Ook dat leert Jezus ons. Want als de parabel met de talenten één ding duidelijk maakt is het wel dat Jezus zijn discipelen niet onderrichtte in het achterover zitten en wachten tot het geld je wordt aangereikt. Helaas is dit deel van Jezus’ ethiek ernstig op de achtergrond geraakt.

Door toenemende welvaart en een dito groei van het zorgstelsel is onze samenleving veranderd van een plichtenmaatschappij in een rechtengemeenschap die dag in dag uit appelleert aan de naastenliefde van de ander onder het mom "you can’t let misery spread through the country so long as there are people who aren’t broke".

Déze vorm van naastenliefde leidt onherroepelijk tot de vernietiging van de Westerse samenleving. Het sterk duale karakter van de Westerse ethiek dat gekenmerkt wordt door eigenbelang (productie en bezit) versus barmhartigheid dreigt door de niet aflatende verkettering van de eerste zuil in elkaar te storten. En dan, inderdaad, is de ‘welvaart’ eindelijk gelijk verdeeld. De vraag is alleen hoe moeder aarde die zeven miljard hongerige monden moet voeden als er geen ‘zelfzuchtige’ ondernemers meer zijn.

Neurobonds en zeurobonds

Wat precies de oplossingsrichting voor de financiële crisis in Europa wordt horen we later deze week, maar een aantal ingrediënten zullen zeker tot de receptuur behoren. Een receptuur die naast bekende bestanddelen als noodfonds, rol ECB en IMF en het aanscherpen van de begrotingsdiscipline zeer waarschijnlijk ook een nieuwe toevoeging zal bevatten: de eurobonds. Over de wenselijkheid van een EU-obligaties zijn de meningen sterk verdeeld. In de discussies die de afgelopen maanden zijn gevoerd vinden we veel van de argumenten terug die we ook tegenkwamen aan de vooravond van de introductie van de euro.

En dat is niet vreemd omdat het in beide gevallen gaat om de introductie van een nieuw instrument dat direct ingrijpt op de wijze waarop ‘de markten’ werken. De komst van de euro ontnam de financiële wereld de mogelijkheid slecht functionerende economieën te straffen door de nationale munt in de uitverkoop te doen. Hierdoor bleef de hoogte van de obligatierente als enig meetinstrument over. Met de komst van de eurobond zou nu ook dit laatste instrument overboord gaan.

Eurobonds worden veelvuldig genoemd als oplossing voor de huidige crisis die feitelijk een rentecrisis is. Immers, door alle economieën binnen de EU op te tellen en te delen door het aantal lidstaten kun je tot een gemeenschappelijk rentepercentage komen. Dit percentage ligt lager dan wat de zuidelijke landen momenteel betalen maar hoger dan wat de noordelijke landen aan rente kwijt zijn. ‘Stabiliteit door solidariteit’ luidt de boodschap.

Voor Nederland betekent dit een jaarlijkse verhoging in rentelasten van 4 to 8 miljard. Voor Duitsland zal de verhoging een veelvoud bedragen. Het is dan ook begrijpelijk dat er in deze landen veel weerstand bestaat tegen de introductie van eurobonds. Om hieraan tegemoet te komen stelt ‘de EU’ voor om de begrotingsregels aan te scherpen, met heuse boeteclausules. Hierdoor, zo stelt men, zal de hogere rente slechts een overgangsverschijnsel zijn want met het nieuwe stabiliteitspact zullen de concurrentieverschillen op termijn verdwijnen en zal de rente op eurobonds een reële afspiegeling vormen van de Europese economie als geheel.

Dat klinkt alleszins redelijk en plausibel. Maar dat klonk de pro-euro argumentatie in de jaren negentig ook en de argumenten waren identiek. Uiteindelijk hebben de pessimisten gelijk gekregen en putten de optimisten van destijds zich nu uit in mea culpa’s aan het adres van de verliezers van toen. Maar, zo voegen ze eraan toe, we hebben hiervan geleerd en dit gaat niet weer gebeuren. De vraag is alleen hoe.

Want waarom zouden landen die zich, met het gevaar van een onbetaalbare rente voor ogen, niets hebben aangetrokken van het vorige stabiliteitspact zich wel houden aan de nieuwe regels? Eurobonds nemen dit drukmiddel immers weg. Voorstanders van de eurobond zien dit bezwaar ook en stellen daarom voor dat landen die, zoals Griekenland nu, in begrotingsproblemen komen een financiële afstraffing binnen EU-verband krijgen. Een politieke straf dus, en geen marktstraf. Het moge duidelijk zijn dat dit niet gaat werken.

Politici die jaar in jaar uit bezig zijn de Europese eenwording te bewerkstelligen, zullen elkaar geen marktconforme straffen opleggen. Griekenland zou nooit een boete van 100 miljard hebben gekregen, zelfs niet bij benadering. De onnodig hoge eurobondrente die zo’n ondermaatse straf tot gevolg zou hebben moet vervolgens door alle lidstaten worden opgebracht. En daarmee vertoont de eurobond dezelfde makke als de euro.

De enige mogelijkheid om dit gevaar weg te nemen is door een naamloze arbiter aan te wijzen, te weten de markten. Alleen op deze manier kunnen we over niet-politieke uitspraken beschikken waar het de economische staat van de aangesloten landen betreft. Dit mechanisme kan op verschillende manieren in de eurobonds worden ingebouwd.

In z’n meest eenvoudige vorm worden eurobondsgesplitst in neurobonds en zeurobonds. Wie de begroting op orde heeft participeert in de uitgifte van neurobonds, en wie dat niet heeft is aangewezen op de zeurobonds. Dit levert de meest strikte scheiding op. Het voordeel voor de zuidelijke landen zit hem in de massa. Een gemeenschappelijke uitgifte is minder gevoelig voor marktspeculaties dan de huidige individuele uitgiften, zeker als Frankrijk participeert.

Een andere manier zou zijn om eurobonds uit te geven in tranches met verschillende rating en percentages. De tranche met de hoogste rating wordt gegarandeerd door de sterke lidstaten, de lagere tranches door de EU als geheel of op basis van vrijwillige participatie door de sterkere landen. Bij deze aanpak is het mitigerende effect sterker dan bij de eerste maar bestaat er voor de noordelijke lidstaten nog steeds de mogelijkheid politieke druk uit te oefenen door al dan niet te mee te doen.

Beide mechanismen kunnen desgewenst (en zeker in het begin) uitgebreid worden met garantstellingen door noodfonds of IMF. In beide gevallen echter wordt de politieke ernst achter het stabiliteitspact getoetst aan de markt en wordt een uitlaatklep geboden die ruimte laat voor de verschillende snelheden en culturen binnen de EMU; verschillen die de komende tien jaar zeker zullen blijven. Met het plompverloren uitgeven van allen-voor-één eurobonds is dat niet het geval en drukt politiek wensdenken uiteindelijk een te zwaar stempel op de reële economie.

Uit de Euro stappen?

De PVV wil onderzoeken of herintroductie van de gulden voor Nederland voordeliger is dan doorgaan met de euro. De vele miljarden die de afgelopen jaren van Noord naar Zuid zijn gepompt in een poging de eurozone te stabiliseren zijn volgens velen weggegooid geld. Rutte juicht zo'n onderzoek toe want het zal aantonen dat terugkeer naar de gulden zo niet onmogelijk dan toch onbetaalbaar is.

Nu is het bij onderzoeken als deze altijd zeer de vraag wat ze waard zijn. Immers, onderzoeken uit de jaren negentig wezen uit dat de euro een levensvatbare munt was die alleen maar voordeel zou brengen. Inmiddels weten we beter, maar we weten ook waarom. En in dat waarom ligt het antwoord op de vraag of herintroductie van de gulden een zinvol idee is.

Sceptici hebben gedurende het gehele voorbereidingstraject gewezen op de macro-economische gevaren van het afschaffen van de nationale muntstelsels. Hun grootste bezwaar gold het verdwijnen van de mogelijkheid nationale economieën te waarderen middels de koers van hun munt. Deed Italië het in de ogen van investeerders slecht, dan stapte men massaal uit de lire die vervolgens devalueerde. Omdat Italië zo – ten opzichte van Nederland – goedkoper kon produceren, trok de vraag weer aan en daarmee de economie. Een mooi en simpel mechanisme.

Nee, zeiden de europrotagonisten, dat is niet mooi. Veel mooier is het als nationale regeringen bij economische stagnatie structurele hervormingen zouden doorvoeren. Want muntdevaluatie is symptoombestrijding en zorgt niet voor duurzaam herstel van de concurrentiepositie. Als een land niet in haar economische positie investeert zal het uiteindelijk gedwongen worden om duurder te lenen, dus zal men zich wel twee keer bedenken.

Inmiddels is duidelijk geworden dat de zuidelijke eurolanden de afgelopen tien jaar weinig hebben gedaan om hun concurrentiepositie te verbeteren waardoor de rente die ze op hun leningen moeten betalen tot onbetaalbare hoogte is gestegen. En laat dit nu precies het scenario zijn waarvoor de eurochagrijnen ons vijftien jaar geleden probeerden te waarschuwen. Exact dit scenario was de aanleiding een aantal stabiliteitsclausules in te bouwen. Clausules die in het kort neerkomen op a) we gaan elkaar onderling geen geld toestoppen en b) ook de Europese Centrale Bank doet dat niet, op geen enkele manier.

De noodscenario’s die nu voorliggen om de eurozone te redden treden de geest van het verdrag met voeten. Het noodfonds, de garantstellingen en het opkopen van obligaties door de ECB zijn stuk voor stuk maatregelen die we met het stabiliteitspact wilden voorkomen. Zie daar de waarde van onderzoeken en verdragen. Maar wat betekent dat nu voor het idee de gulden opnieuw in te voeren?

Laat ik één ding voorop stellen: moreel gesproken hebben we er recht op omdat verdragen niet zijn nageleefd en we nu, tegen alle afspraken in zwaar aan de bak moeten om juist dát te financieren waar we geen zin in hadden. Bovendien – zo liet ik eerder al zien – heeft de eurozone an sich ons geen enkel economisch voordeel gebracht. De Europese interne markt zoals die al sinds de zestiger jaren floreert is voor Nederland belangrijk, niet de munteenheid. Eurozone en interne markt zijn dan ook geen synoniemen; de interne markt gaat over economie, de eurozone over politiek.

De euro inwisselen voor de gulden betekent daarom niet dat plots onze handelsmogelijkheden wegvallen. De interne markt blijft gewoon bestaan. Het gevaar voor onze handel schuilt elders, en wel in de reden van introductie zelf: de zwakke euro.

De euro zit vol lucht. De economische waarde die ze vertegenwoordigt bestaat maar ten dele. En dat weten ook 'de markten'. Zij zijn constant op zoek naar een veilige haven voor hun liquide middelen in de vorm van een munt die wél solide is. Naar solide munten is veel vraag en waar de vraag groot is stijgt de prijs. Om die reden zijn Amerika, Groot-Britannië en Japan al enige tijd bezig de dollar, het pond en de yen minder solide te maken. Aangeduid met het prachtige eufemisme 'quantative easing' is een programma gestart om lucht in de respectievelijke munten te pompen door geld bij te drukken. Opdat ze net zo snel hun waarde verliezen als de euro. Want een dure dollar en yen zijn funest voor de toch al kwakkelende economieën van Amerika en Japan.

De gulden en de Nederlandse economie zouden eenzelfde lot beschoren zijn en waarschijnlijk nog heviger ook. Ten eerste zullen er minder guldens te koop zijn waardoor de prijs volatieler is, ten tweede hebben wij in Nederland geen traditie hebben van geld bijdrukken om de pijn te verlichten. De stabiliteit die we aan de gulden dachten te kunnen ontlenen wordt zo teniet gedaan door het onvoorspelbare karakter van onze handelspositie. Wrang genoeg komt die stabiliteit pas terug op het moment dat de euro zich heeft hersteld of wanneer we - net als de Zwitsers hun frank - de gulden koppelen aan een zwakke munt. Maar daarmee streef je je doel voorbij.

Ik neem aan dat het onderzoek naar de herintroductie eenzelfde beeld zal opleveren. Maar ik hoop ook dat het een stap verder gaat en onderzoekt en uitrekent waar het kantelpunt ligt. Want dat is er zeker. Herintroductie van de gulden wordt, ondanks de inherente handelsinstabiliteit, een optie wanneer de oplossing van het europrobleem de voorwaarden uit het stabiliteitspact niet overneemt en/of verzuimt de lucht uit de euro te laten. Dit laatste kan alleen door de verliezen te nemen waar ze horen. In het land zelf en bij de investeerders.  De banken dus. Dat is vervelend maar het is niet anders want geld zonder bestaansrecht mag niet bestaan. Het is aan de lokale centrale banken en de ECB er zorg voor te dragen dat het betalingsverkeer doorgang blijft vinden en dat particuliere spaarders hun geld en pensioen niet verliezen.

Nadat de rust vervolgens is weergekeerd zijn de regels voor het nieuwe stabiliteitspact simpel:
- obligatierente wordt door de markt bepaald en niet door 'Europa'
- de ECB bewaakt een beperkt noodfonds als buffer tegen marktspeculaties [1]
- een land dat langer dan een jaar uit dit fonds moet lenen vliegt uit de euro [1]

Wanneer de Europese gedachten in deze richting gaan is herinvoering van de gulden niet wenselijk, het is dan beter de rit uit de zitten. Wanneer de aangedragen oplossing daarentegen bol staat van financiële solidariteitsgedachten en maakbaarheidswaan, dan is het beter Artikel 49A uit het Verdrag van Lissabon te activeren en uit de Unie te stappen.

------
[1] Het voorstel ter oprichting van de ESM (Europees Stabiliteits Mechanisme) zoals dat rond Kerst door de lidstaten geratificeerd moet worden, doet dit niet. Dit voorstel gaat uit van verplichte solidariteit van de lidstaten waarbij de uitvoering onder exclusieve regie van Brussel plaatsvindt. 
Niet alleen is dit de zoveelste stap die moet leiden tot afschaffing van de souvereiniteit der lidstaten, ook gaat het voorstel in tegen de aard van vrije marktwerking. Dit voorstel gaat uit van 'het gelijk van Europa' dat beschermd moet worden tegen de profane markten.

"Het doel van het ESM is het vrijmaken van middelen en het verstrekken van financiële bijstand, onder stringente voorwaarden voor het economische beleid, ten gunste van ESM-leden die te maken hebben met of worden bedreigd door ernstige financieringsproblemen, indien zulks onontbeerlijk is om de financiële stabiliteit van de eurozone in haar geheel te waarborgen."